تبعیض جنسیتی و مهریه: نگاهی انتقادی و تحلیلی
تبعیض جنسیتی یکی از مهمترین چالشهای اجتماعی در جوامع معاصر است که به اشکال مختلف در ساختارهای فرهنگی، حقوقی و اجتماعی نمود پیدا میکند. یکی از عرصههایی که این تبعیض در جامعه ایران بسیار آشکار است، موضوع مهریه در ازدواج است. هرچند فلسفهی اولیهی مهریه در متون دینی و سنتی، احترام به زن و تأمین پشتوانهای مالی برای او بوده است، اما در عمل، این نهاد حقوقی گاه به ابزاری برای نابرابری، فشار اجتماعی و حتی معاملهای اقتصادی میان خانوادهها تبدیل شده است.
ریشههای تاریخی و فرهنگی مهریه
مهریه بهعنوان یک سنت تاریخی در بسیاری از فرهنگها وجود داشته است. در ایران باستان و سپس در فقه اسلامی، پرداخت مالی به زن در قالب مهریه، نشانهای از مسئولیت مرد در قبال همسر تلقی میشده است. در متون دینی، تأکید شده که مهریه «هدیه» است نه «بدهی»، اما در بستر اجتماعی و حقوقی امروز، این مفهوم بیشتر به شکلی الزامآور و اقتصادی در آمده است.
مهریه و تبعیض جنسیتی
تبعیض جنسیتی در موضوع مهریه به چند شکل دیده میشود:
-
وابستگی اقتصادی زنان به مردان: وجود مهریه در نگاه نخست، بهظاهر حامی زن است؛ اما از سوی دیگر این پیام را منتقل میکند که زن برای استقلال مالی نیازمند پشتوانهای از سوی مرد است. در واقع، این نهاد حقوقی، بر نابرابری ساختاری در اقتصاد خانواده صحه میگذارد.
-
ابزاری برای فشار اجتماعی: در برخی موارد، زنان برای تضمین امنیت خود در ازدواج، به مهریههای سنگین متوسل میشوند. این امر نشانهی بیاعتمادی به قانون و ساختارهای حمایتی است و نشان میدهد که زن برای دفاع از حقوقش مجبور به استفاده از مکانیزمی است که خود تبعیضآمیز است.
-
مهریه بهعنوان ابزار معامله: گاهی خانوادهها در فرآیند ازدواج، میزان مهریه را همچون قیمتگذاری بر ارزش زن تعیین میکنند. این نگاه کالایی به زن، نمونهای آشکار از تبعیض جنسیتی است که کرامت انسانی زن را نادیده میگیرد.
-
پیامدهای اجتماعی و حقوقی برای مردان: اگرچه در نگاه اول، مهریه امتیازی برای زنان محسوب میشود، اما در عمل بسیاری از مردان به دلیل ناتوانی در پرداخت مهریههای سنگین، دچار مشکلات قضایی و حتی زندان میشوند. این امر نه تنها بنیان خانواده را متزلزل میکند، بلکه خود نوعی بیعدالتی جنسیتی معکوس را رقم میزند.
مقایسه با جوامع دیگر
در بسیاری از کشورهای جهان، نهادی مشابه مهریه یا وجود ندارد و یا در قالبهای دیگر (مانند تقسیم دارایی مشترک پس از طلاق) جایگزین شده است. در این جوامع تلاش شده تا حقوق زن و مرد در ازدواج و طلاق بهصورت متوازن تنظیم گردد. این مقایسه نشان میدهد که میتوان بهجای تمرکز بر مهریه، بر حقوق برابر در مالکیت، ارث، حضانت و حمایتهای اجتماعی تأکید کرد.
راهکارها و پیشنهادها
برای کاهش تبعیض جنسیتی در موضوع مهریه، میتوان چند راهکار ارائه داد:
- اصلاح قوانین خانواده: ایجاد قوانینی که امنیت مالی و اجتماعی زنان را بدون نیاز به مهریههای سنگین تضمین کند.
- آگاهیبخشی فرهنگی: تغییر نگرش جامعه نسبت به ازدواج، بهگونهای که مهریه نه بهعنوان ابزار معامله، بلکه بهعنوان یک هدیه نمادین تلقی شود.
- حمایتهای اجتماعی و اقتصادی از زنان: افزایش فرصتهای شغلی، حمایتهای بیمهای و دسترسی برابر به منابع اقتصادی برای زنان، میتواند نیاز به مهریههای سنگین را کاهش دهد.
- تقویت نهادهای حمایتی: وجود مراکز حمایتی قوی برای زنان در شرایط آسیبپذیر، مانع از این میشود که آنان تنها راه دفاع از خود را مهریه بدانند.
نتیجهگیری
مهریه بهعنوان نهادی حقوقی و فرهنگی در جامعه ایران، همزمان واجد جنبههای حمایتی و تبعیضآمیز است. از یک سو به زن پشتوانهای مالی میدهد، و از سوی دیگر نابرابری جنسیتی را بازتولید میکند. اصلاح نگرشها و قوانین در این حوزه، میتواند گامی مهم در جهت کاهش تبعیض جنسیتی و حرکت به سوی جامعهای عادلانهتر باشد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر