حمله پهپادی ایران به جمهوری خودمختار نخجوان با واکنش تند الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان روبرو شد. او این حمله را «تروریستی» خواند و هشدار داد بیپاسخ نمیماند. همزمان ارتش آذربایجان به آمادهباش درآمده است.جمهوری آذربایجان روز پنجشنبه ۱۴ اسفند (۵ مارس) از حمله پهپادهای ایران به جمهوری خودمختار نخجوان خبر داد.
وزارت آذربایجان در بیانیهای اعلام کرد یکی از پهپادها به ساختمان ترال فرودگاه بینالمللی نخجوان برخورد کرده است و پهپاد دیگری نزدیک مدرسهای در روستای شکرآباد سقوط کرده است. در این هدف چهار غیرنظامی زخمی میشوند و میتوانند به ساختمان فرودگاه وارد شوند
جمهوری آذربایجان این حمله را «نقض حقوق بین الملل» دانست و به ایران هشدار داد در تکرار چنین حوادثی حق عمل متقابل را برای خود محفوظ میداند.
وزارت خارجه در اعتراض به حمله به پهپادی ایران مجتبی دمیرچیلو، سفیر ایران در باکو را احضار و عبور کامیونهای ایرانی از تمامی گذرگاههای مرزی را ممنوع کرد.
الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان دستور داد دیپلماتهای این کشور از سفارت آذربایجان در تهران و کنسولگری این کشور در تبریز خارج میشوند.
واکنش ایران: کار اسرائیل بود
جمهوری اسلامی مسئولیت حمله را رد کرده و اسرائیل را برای مختل کردن روابط میان مسلمانان کرد. ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی روز پنجشنبه ۱۴ اسفند (۵ اسفند) اعلام کرد هیچ پهپادی به سوی آذربایجان شلیک نشده است.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی گفت: تهران در این حمله نقشی ندارد و آن را به تلاشی [خارجی] برای روابط ایران با همسایگان دانست.
وزارت دفاع آذربایجان ولی روز جمعه ۱۵ اسفند (۶ اسفند) با اشاره به “شواهد موجود” از جمهوری اسلامی خواست از “انکار بدیهیات” دست بردارد، اذرخواهی رسمی ارائه می دهد و عامل حمله را پاسخگو کند.
واکنش علیاف و همسایگان
جمهوری آذربایجان در اظهاراتی تند علیه جمهوری اسلامی هشدار داد: «این افراد بیشرف که این اقدام علیه ما انجام شد، رئیسجمهور پیشیمان خواهد شد. قدرت ما را آزمایش نکنید. کسانی که قدرت ما را خواستند آزمایش کنند با “مشت آهنین” ما شکسته است.»
علیاف در توضیح موضع کشورش در قبال جمهوری آذربایجان هیچ وقت در امور داخلی ایران مداخله نکرده و در عملیات علیه تهران نقشی اسلامی ندارد.
حمله ایران به نخجوان واکنشهای فرامنطقهای را نیز برانگیخت. سازمان ملل این حمله را کنترل می کند.
منطقه و همسایه آذربایجان از جمله گرجستان، پاکستان و ترکیه نیز حمله به نخجوان را به شدت محکوم کردند.
شهباز شریف، نخستوزیر روز جمعه ۱۵ اسفند (۶ مارس) در تماس تلفنی با علیاف اعلام کرد که کشورش در کنار آذربایجان پاکستان ایستاده است.
آذربایجان چه گزینههایی در قبال ایران دارد؟
دالغا خاتیناوغلو، کارشناس مقیم باکو، در پاسخ به پرسش دویچه وله درباره ابزار فشار علیاف به جمهوری اسلامی گفت، ایران در سال گذشته بیش از نیم میلیون دلار به جمهوری آذربایجان تجربه کرده است.
او حدود 9.3 میلیون تن کالا نیز از طریق کریدورهای ترانسیتی آذربایجان میان ایران و روسیه جابهجا میشود که نقش مهمی باکو در تجارت دو کشور نشاندهنده است.
به گفته خاتیناوغلو «پس از اقدام تجاوزکارانه ایران علیه نخجوان»، آذربایجان تردد کالا از مرزهای خود با ایران را کرده است. این کارشناس در ادامه صحبتهای خود گفت که جمهوری آذربایجان خاک خود را در تصمیم گیری برای مقابله با همسایگان نمیدهد و سیاست مستقلی دارد.
او تاکید کرد حتی با وجود تحریمهای آمریکا، آذربایجان در سالهای اخیر دو نیروگاه آبی مشترک با ایران ساخته و کریدوری موازی با زنگزور را در خاک ایران توسعه داده است.
با این حال، به گفته او، در سطوح بالای حاکمیت جمهوری اسلامی همچنان مواضع خصمانه و اتهامات بیاساس علیه جمهوری آذربایجان مطرح میشود که تا کنون نتیجهای نداشته است.
خاتیناوغلو در پایان اظهار داشت که واکنش مردم عادی و رسانههای جمهوری آذربایجان به حمله ایران به نخجوان بسیار شدید بوده و این حملات به شدت محکوم شده است.
سناریوهای مختلف چرایی حمله ایران به نخجوان
رضا طالبی، تحلیلگر مسائل سیاسی ایران و کارشناس امور بینالملل میگوید حمله پهپادی با پهپادهای “آرش” به جمهوری خودمختار نخجوان در جمهوری آذربایجان را میتوان از چند زاویه تحلیل کرد.
نخستین سناریو آن است که این حمله با دستور فرماندهان عالیرتبه نظامی ایران انجام شده که در این صورت، هدف میتواند کشاندن جمهوری آذربایجان به دامنه یک تنش یا جنگ منطقهای باشد.
روابط نزدیک باکو با اسرائیل، همکاریهای امنیتی دو طرف و نقش آذربایجان در انتقال انرژی به اروپا عواملی هستند که ممکن است تهران را به اعمال فشار امنیتی سوق داده باشد. در شرایطی که توان موشکی یا پدافندی ایران تحت فشار جنگ قرار گرفته، استفاده از پهپاد میتواند ابزاری کمهزینه برای ایجاد فشار و مدیریت سطح تنش باشد.
سناریوی دوم به آشفتگی در زنجیره فرماندهی اشاره دارد. در شرایط جنگ، احتمال خودسری برخی یگانهای رادیکال افزایش مییابد و ممکن است اهدافی بدون تصمیمگیری نهایی سیاسی مورد حمله قرار گیرند.
سناریوی سوم نیز احتمال “عملیات پرچم دروغین” است؛ هرچند استفاده از پهپاد “آرش” که به زرادخانه ایران نسبت داده میشود، این فرض را با تردیدهایی جدی روبرو میکند.
پرسش مهم دیگر این است که چرا هدف، نخجوان بوده است. این منطقه اگرچه از خاک اصلی آذربایجان جداست، اما به ترکیه متصل است و در کریدورهای ارتباطی و انرژی اهمیت ژئوپلیتیک دارد. از این رو، این حمله میتواند هشداری محدود یا تلاشی برای ایجاد ناامنی در مسیرهای ارتباطی و انرژی منطقه تلقی شود.
همزمانی این حادثه با سقوط یک موشک بالستیک ایرانی در نزدیکی قامیشلی سوریه پس از رهگیری توسط سامانه دفاعی آمریکا نیز میتواند نشانه تلاش برای گشودن جبهههای جدید در پیرامون ایران، بهویژه در مرزهای شمالغربی باشد.
در چنین شرایطی، اگرچه توان دریایی و هوایی ایران ممکن است کاهش یافته باشد، تهران تلاش دارد مدیریت تنش را با تکیه بر ظرفیتهای زمینی پیش ببرد و جنگ را به عرصه زمین بکشاند؛ جایی که بتواند با استفاده از موقعیت جغرافیایی و اهرمهای انرژیمحور بر نقاط استراتژیک فشار وارد کند.
پیامد حمله به نخجوان و ضررهای اقتصادی ایران
احمد علوی، استاد دانشگاه و پژوهشگر اقتصادی، در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید حمله پهپادی “منتسب به ایران” به نخجوان میتواند پیامدهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی مهمی برای روابط تهران و باکو داشته باشد.
به گفته او، توقف عبور کالا از مرزهای دو کشور میتواند تجارت سالانه حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون دلاری را مختل کرده و هزینههای حملونقل منطقهای را افزایش دهد.
علوی میافزاید این وضعیت همچنین میتواند بر عملکرد کریدور بینالمللی شمال–جنوب تأثیر منفی بگذارد و در صورت تداوم تنشها، ایران ممکن است بخشی از نقش ترانزیتی خود در منطقه را از دست داده و ناچار به استفاده از مسیرهای جایگزین مانند ارمنستان یا مسیرهای دریایی در دریای خزر شود که هزینه بیشتری دارند.
به گفته این پژوهشگر، ادامه چنین وضعیتی میتواند فشار بیشتری را بر ایران وارد کند و جایگاه ژئواکونومیک آن را در قفقاز جنوبی را تضعیف کند.
