همزمان با پایان دومین هفته از آغاز جنگ و درگیریهای نظامی در ایران که از اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، مجموعههای تجمیعی ثبتشده توسط خبرگزاری هرانا تصویری از جغرافیایی، شخصیت و پیامهای انسانی این درگیریها میدهند. مخاصمه ای که منجر به ۲۰۵ مورد تلفات انسانی می شود از جمله ۲۰۵ کودک شده و بیمارستان، ۳۶ مدرسه و ۹۸ ساختمان یا محله مسکونی مسکونی وارد شده است. دست کم ۳.۲ میلیون ایرانی در داخل کشور آواره شده اند. در همین مدت ۲۰۳ نفر با تحولات جاری توسط نیروهای امنیتی بازداشت شده اند.
ارگان خبری مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران، در طول چهارده روز گذشته، شهرهای مختلف ایران بهویژه پایتخت کشور شاهد یکی از مهمترین عملیاتهای نظامی در دهههای اخیر بوده است. دادههای راستیآزماییشدهی خبرگزاری هرانا نشان میدهد که اهداف بهطور گستردهای از زیرساختها، اطلاعات غیرنظامی و مناطق مسکونی را در بر گرفته است.
گزارش حاضر اولین جمعآوری آماری از دو هفته نخست جنگ میشود و بر اساس هزاران گزارش میدانی، منابع منابع محلی و فرآیندهای راستیآزمایی چندمرحلهای تهیه شده است. همه ارقامها در این گزارش بر اساس ارزیابیهای تخمینی ممکن است با ادامه بررسیها و در قرار گرفتن اطلاعات جدید بهروزرسانی شوند.
وضعیت راستیآزمایی گزارشها
در طول دو هفته گذشته، حجم بالایی از اطلاعات و گزارشها از منابع اختصاصی یا باز، توسط هرانا گردآوری شده است. این داده ها پس از بررسی اولیه و تطبیق با منابع مختلف در سه سطح اعتبار طبقه بندی شده اند. بر اساس ارزیابیهای انجامشده، حدود 57 درصد از گزارشها به طور کامل گزارش شده و امکان تطبیق آنها با منابع مستقل وجود داشته است. حدود ۹ درصد از دادهها در مرحله اولیه قرار دارند. به این معنا که شواهد برای صحت آنها وجود دارد اما هنوز برای کامل نیاز به اطلاعات تکمیلی وجود دارد. در عین 34 درصد از گزارشهای بعدی در مرحله بررسی قرار دارند و فرآیند راستیآزمایی آنها ادامه دارد.
این توزیع نشاندهندهی حجم دادههایی است که در شرایط پیچیده و ویژگیهایی در بسترهای ارتباطی شدید جمعآوری شدهاند. قطع اینترنت در ایران، محدودیتهای امنیتی و دسترسی به مکانهای برنامه، روند بررسی اطلاعات را با چالشهای جدی انجام داده است.
نمای کلی کار در دو هفته اول جنگ
بر اساس دادههای پالایش شده خبرگزاری هرانا، از زمان آغاز درگیریها تا پایان روز چهاردهم جنگ، در مجموع ۵۴۸۰ حمله در قالب ۲۰۶۱ رویداد مستقل در نقاط مختلف ایران ثبت شده است. این آمار نشان میدهد که بسیاری از رویدادها شامل چند حمله در یک منطقه جغرافیایی یا در یک بازه زمانی کوتاه بودهاند.
این عملیات در مجموع به ثبت ۴۷۶۵ مورد تلفات انسانی است؛ رقمی که شامل کشتهشدگان و مجروحان نظامی و غیرنظامی است. گستره جغرافیایی این عملیات نیز قابل توجه بوده است و ثبت شده است که هر ۳۱ استان ایران دستکم یک بار هدف حمله قرار گرفتهاند. در مجموع ۲۰۹ شهر در سراسر کشور طی این مدت شاهد حضور مستقیم یا خسارات از آنها بودهاند. گسترهای نشان میدهد که عملیات نظامی محدود به مناطق خاص یا مناطق مرزی نبوده و عملاً بخش بزرگی از قلمرو کشور را درگیر کرده است.
انسانی
بر اساس دادههای تجمیعی خبرگزاری هرانا، در دو هفته نخست جنگ دستکم ۴۷۶۵ مورد تلفات انسانی ثبت شده است. در میان این قربانیان، تلفات غیرنظامیان به طور قابل توجهی از آمار کلی را تشکیل میدهند. بر اساس دادههای موجود، ۱۲۹۸ غیرنظامی جان خود را از دست دادهاند که در میان دستهای ۲۰۵ کودک نیز حضور دارند. علاوه بر این، 654 غیرنظامی نیز در جریان عملیات مجروح شدهاند.
در بخشهای تلفات نظامی ارتشهای عراقی نیز به ثبت رسیدهاند که 1122 نفر از نیروهای نظامی کشته شدهاند و 29 نفر از نیروهای ارتش مجروح شدهاند. با توجه به اینکه دسترسی به اطلاعات مربوط به تلفات در حال حاضر نظامی در بسیاری از موارد با محدودیتهای جدی است و ممکن است رقم واقعی این تلفات بالاتر از ارقام ثبت شده در این گزارش باشد.
در میان قربانیان ثبتشده، گروههای آسیب پذیر نیز در معرض توجه قرار میگیرند. دادههای موجود نشان میدهد که دستکم ۱۴ کودک در جریان برنامه مجروح شدهاند. همچنین ۳۰ زن در میان مجروحان و ۲۹ زن در میان کشتهشدگان ثبتاند.
در بخش قابل توجهی از موارد نیز هنوز وضعیت قربانیان از نظر نظامی یا غیرنظامی به طور قطعی مشخص نشده است. در حال حاضر ۵۹۹ مورد مرگ در دسته «نامشخص» طبقه بندی شده اند. به این معنا که منابع موجود هنوز امکان تعیین قطعی و یا غیرنظامی بودن این افراد را ندارند. همچنین ۱۰۹۲ مورد مجروح نیز در همین دسته قرار دارند. این وضعیت مشخص میشود از محدودیت در ساعات اولیه پس از عملیات غیرقابل دسترسی به برخی مناطق و شرایط شناسایی قربانیان در بحرانی است.
خاکسپاریها
در کنار آمار تلفیقهای ثبتشده، جمعآوریشده از منابع محلی، گزارشهای میدانی و منتشر شده در رسانهها نشان میدهد که دستکم ۷۳۲ مورد خاکسپاری در نقاط مختلف ایران ثبت شده است. این آمار الزاماً بازتابآوری تعداد مرگهای همان روزها نیست، زیرا در بسیاری از قربانیان چند روز پس از مرگ میشوند. به همین دلیل از خاکسپاریهای ثبتشده ممکن است مربوط به قربانیان روزهای پیشین جنگ باشد.
پراکندگی جغرافیایی عملیات
تحلیل توزیع جغرافیایی نشان میدهد که هدف اصلی در چند استان کلیدی کشور بوده است.
در میان این استان، تهران با توجه به مهمترینها از تبلیغات ثبتشده را انجام داده است. روندی که در بسیاری از گزارشهای روزانه نیز مشاهده میشود و نشان میدهد پایتخت قابل توجه عملیات نظامی در و مناطق اطراف آن است.
پس از تهران، استانهای مرکزی و صنعتی کشور از جمله اصفهان و خوزستان نیز بهعنوان یک برنامه قابل توجه از برنامه را تجربه کردهاند.
ده استان با عمده ترین موارد ثبت شده عبارتند از:
۱- استان تهران – ۳۹.۵۳٪
۲- استان اصفهان – ۹.۶۱٪
۳- استان خوزستان – ۵.۷۵٪
۴- استان البرز – ۵.۰۱٪
۵- استان هرمزگان – ۴.۳۲٪
۶- آذربایجان شرقی – ۳.۹۲٪
۷- کرمانشاه – ۳.۸۱٪
۸- فارس – ۳.۲۴٪
۹- کردستان – ۳.۱۳٪
۱۰- لرستان – ۲.۵۶٪
ماهیت مورد هدف حمله
تجزیه و تحلیل دادههای مربوط به اهداف هدف نشان میدهد که در بخش قابل توجهی از موارد هنوز اطلاعات کافی برای تعیین دقیق ماهیت هدف وجود ندارد. بر اساس دادههای موجود، در حدود 59 درصد از عملیات اطلاعات برای تعیین نوع هدف در دستیابی است. این موضوع تا حد زیادی به محدودیتهای ارتباطی، نبود تصاویر میدانی کافی و گزارشی به بررسی مستقل محل فعالیتهای فعال میشود.
در مواردی که ممکن است هدف وجود داشته باشد، حدود 17 درصد از میان اهداف نظامی بوده است. در درصد از موارد نیز هدف از این هدف، حدود ۳ درصد بوده است که استفاده از آن دوگانه است. یعنی هم در حوزه نظامی و هم در حوزه غیرنظامی مورد استفاده قرار میگرفتهاند. در مقابل، در حدود 21 درصد از عملیات ثبت شده خسارات وارد شده به اهدافی با ماهیت غیرنظامی یا هزینه های ذخیره شده است.
این دادهها نشان میدهند که در کنار نقشهبرداری، توجه به خسارات مربوط به زیرساختهای غیرنظامی یا مناطق شهری بوده است. که در ادامه این گزارش و در بخش بررسی خسارات به زیرساخت ها و موضوعات مناطق مسکونی به طور مستقیم بررسی قرار خواهد گرفت.
خسارات به زیرساخت های غیرنظامی و مناطق مسکونی
دادههای ثبتشده در طول دو هفته گذشته، میدهند که در کنار نشانهای نظامی، قابل توجهی از نقشههای زیرساختهای غیرنظامی و مناطق شهری نیز خساراتی وارد شده است. بررسی گزارشهای میدانی و اطلاعات منتشر شده از منابع مختلف نشان میدهد که مراکز درمانی، مدارس و مناطق مسکونی در موارد متعددی در معرض آسیب قرار گرفتهاند.
بر اساس اطلاعات جمعآوریشده توسط خبرگزاری هرانا، دستکم ۲۰ بیمارستان یا مرکز درمانی در جریان دو هفته گذشته آسیب دیدهاند. این خسارات در برخی موارد ناشی از اصابت مستقیم بوده و در موارد دیگر در نتیجه انفجارهای مجاور یا انفجار به این مراکز وارد شده است. آسیب به مراکز درمانی میتواند قابل توجه باشد بر امکانات خدمات درمانی در شرایط بحرانی وجود داشته باشد و دسترسی به خدمات پزشکی را با محدودیتهای جدی انجام دهد.
در حوزه مسکن و مناطق شهری نیز دادههای ثبتشده میدهد که دستکم در ۹۸ مورد از اهداف هوایی یا موشکی، ساختمانهای مسکونی یا مناطق مسکونی در معرض آسیب قرار گرفتهاند. در بسیاری از موارد، در مناطق نزدیک شهری رخ داده و انفجار یا آوار ناشی از آن خسارات ناشی از ساختمانهای مسکونی است. علاوه بر تلفات انسانی، منجر به تخریب واحدهای مسکونی و جابجایی اجباری ساکنان این مناطق شده است.
مدارس نیز در میان زیرساختهایی هستند که در جریان این آسیب دیدگی هستند. دادههای موجود نشان میدهد که دستکم ۳۶ مدرسه در نقاط مختلف کشور قرار گرفتهاند. در هفت مورد از این آسیب، آسیب به مدارس با کشته شدن یا شدن شماره دانشآموزان همراه بوده است. با توجه به نقش مدارس در ارائه خدمات آموزشی و اجتماعی به کودکان، آسیب به این مراکز میتواند پیامدهای بلندمدتی برای جامعه محلی به همراه داشته باشد.
بر اساس اصول حقوق بینالملل بشردوستانه، مراکز درمانی، مدارس و مناطق مسکونی در دسته اهداف غیرنظامی قرار میگیرند و از سطحی از حمایت ویژه برخوردار هستند. با این حال، در بسیاری از موارد ثبتشده هنوز مشخص نیست که خسارات واردشده نتیجه اصابت مستقیم حملات بوده یا در اثر انفجارهای مجاور و پیامدهای ثانویه ایجاد شده است. به همین دلیل طبقهبندی نهایی برخی از این موارد همچنان در حال بررسی است.
وضعیت ارتباطات و قطع گسترده اینترنت
همزمان با گسترش درگیریها، ایران با یکی از طولانیترین و گستردهترین اختلالهای اینترنتی سالهای اخیر مواجه شده است. دادههای منتشرشده از سوی نهاد بینالمللی پایش اینترنت «نتبلاکس» نشان میدهد که قطعی گسترده اینترنت در ایران وارد چهاردهمین روز متوالی خود شده است.
بر اساس آخرین ارزیابی این نهاد، پس از گذشت ۳۱۲ ساعت از آغاز اختلال گسترده، سطح اتصال اینترنت در ایران همچنان در حدود یک درصد از سطح عادی باقی مانده است. این وضعیت عملاً دسترسی بخش بزرگی از جمعیت کشور به اینترنت آزاد را مختل کرده و جریان اطلاعات مستقل را با محدودیتهای جدی مواجه ساخته است.
نتبلاکس در گزارش خود تأکید کرده است که در شرایطی که دسترسی به اینترنت به شدت محدود شده، بسیاری از شهروندان از دریافت بهروزرسانیهای حیاتی درباره وضعیت امنیتی مناطق، هشدارهای ایمنی و اطلاعات مرتبط با حملات محروم شدهاند. در چنین فضایی، جریان اطلاعرسانی عمومی عمدتاً به رسانهها و منابع رسمی محدود میشود و امکان دسترسی به روایتهای مستقل یا گزارشهای میدانی کاهش مییابد.
قطع اینترنت همچنین بر روند مستندسازی رویدادهای جنگی و ثبت نقضهای احتمالی حقوق بشر تأثیر قابل توجهی گذاشته است. بسیاری از تصاویر، ویدئوها و گزارشهای میدانی که معمولاً از طریق شبکههای اجتماعی منتشر میشوند، در این شرایط با تأخیر یا به شکل محدودتری به دست رسانهها و نهادهای مستقل میرسند.
آوارگی گسترده جمعیت
در کنار خسارات مستقیم ناشی از حملات، گزارشهایی از جابجایی گسترده جمعیت در داخل ایران نیز منتشر شده است. بر اساس ارزیابیهای کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد، در پی درگیریهای جاری در ایران حدود ۳.۲ میلیون نفر به طور موقت در داخل کشور آواره شدهاند.
این رقم معادل حدود ۶۰۰ هزار تا یک میلیون خانوار برآورد میشود. به گفته این نهاد، بخش قابل توجهی از این جابجاییها از شهرهای بزرگ، بهویژه تهران، به سمت مناطق شمالی و روستایی کشور صورت گرفته است؛ مناطقی که در مقایسه با مراکز شهری بزرگ از شدت حملات کمتری برخوردار بودهاند.
در میان جمعیت آسیبدیده، پناهندگان ساکن ایران نیز با چالشهای بیشتری مواجه شدهاند. بهویژه اتباع افغانستان که بخش بزرگی از جمعیت پناهندگان در ایران را تشکیل میدهند، در شرایطی قرار گرفتهاند که دسترسی آنان به خدمات اساسی، سرپناه و حمایتهای اجتماعی محدودتر از دیگر گروههای جمعیتی است. افزایش جابجایی داخلی جمعیت میتواند فشار قابل توجهی بر منابع و زیرساختهای مناطق میزبان وارد کند.
بازداشتها و فضای امنیتی داخلی
همزمان با ادامه حملات خارجی، گزارشهایی از افزایش اقدامات امنیتی در داخل کشور نیز منتشر شده است. دادههای جمعآوریشده توسط خبرگزاری هرانا نشان میدهد که طی چهارده روز گذشته دستکم ۲۳۹ نفر توسط نیروهای امنیتی و انتظامی ایران بازداشت شدهاند.
بخش قابل توجهی از این افراد متهم شدهاند که از محل انفجارها یا پیامدهای حملات در شهرهای مختلف تصویر یا ویدئو تهیه کرده و آن را برای رسانههای خارج از کشور ارسال کردهاند. در برخی موارد نیز بازداشتها در چارچوب کنترل فضای اطلاعرسانی و جلوگیری از انتشار تصاویر مربوط به حملات صورت گرفته است.
در همین زمینه، سازمان اطلاعات سپاه پاسداران نیز در بیانیهای رسمی نسبت به هرگونه اعتراض خیابانی در شرایط جنگی هشدار داده است. در این بیانیه اعلام شده که در صورت شکلگیری هرگونه تجمع یا اعتراض خیابانی، برخوردی شدیدتر از آنچه در اعتراضات دیماه رخ داده اعمال خواهد شد. در این بیانیه معترضان آن دوره با عنوان «نو داعشی» توصیف شدهاند و تأکید شده که اعتراضات خیابانی در آن زمان به عنوان مقدمهای برای حملات نظامی تلقی شده بود.
این مواضع نشاندهنده نگرانی نهادهای امنیتی ایران از احتمال شکلگیری ناآرامیهای داخلی در شرایطی است که کشور همزمان با درگیریهای نظامی خارجی مواجه است.
آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مقامات ایرانی
در کنار دادههای مستقل ثبتشده توسط خبرگزاری هرانا، برخی مقامات و نهادهای رسمی ایران نیز آمارهایی از پیامدهای جنگ منتشر کردهاند. این آمارها اغلب به صورت تجمیعی ارائه شدهاند و در بسیاری از موارد تفکیکی میان قربانیان نظامی و غیرنظامی ارائه نمیدهند.
رئیس جمعیت هلال احمر ایران اعلام کرده است که در جریان حملات، ۲۱ هزار و ۷۲۰ منطقه غیرنظامی هدف قرار گرفتهاند. بر اساس این گزارش، ۹ بیمارستان غیرفعال شده و ۶۹ مدرسه نیز آسیب دیدهاند. همچنین در میان کادر درمان، ۱۲ نفر کشته و ۷۸ نفر زخمی شدهاند.
وزارت بهداشت ایران نیز اعلام کرده است که حدود ۱۵ هزار نفر در جریان درگیریها مجروح شدهاند، هرچند در این گزارش مشخص نشده که چه تعداد از این افراد غیرنظامی یا نظامی بودهاند.
از سوی دیگر، بنیاد شهید اعلام کرده است که تا تاریخ ۱۴ اسفند دستکم ۱۲۳۰ نفر در جریان این حملات کشته شدهاند. در این آمار نیز تفکیکی میان تلفات نظامی و غیرنظامی ارائه نشده است.
با توجه به ماهیت تجمیعی این آمارها و نبود امکان تطبیق دقیق آنها با رویدادهای ثبتشده، این دادهها در محاسبات مبتنی بر رویداد خبرگزاری هرانا لحاظ نشدهاند و صرفاً به عنوان بیانیههای رسمی ثبت شدهاند.
نگرانی نهادهای بینالمللی حقوق بشر
همزمان با ادامه درگیریها، برخی نهادهای بینالمللی نیز نسبت به پیامدهای حقوق بشری جنگ در ایران ابراز نگرانی کردهاند. هیئت مستقل بینالمللی حقیقتیاب سازمان ملل درباره ایران در گزارشی به شورای حقوق بشر سازمان ملل اعلام کرده است که بحران عمیق حقوق بشر در ایران ممکن است در پی حملات نظامی و تشدید تنشهای منطقهای وخیمتر شود.
در این گزارش تأکید شده است که الگوهای سرکوب دولتی در ایران همچنان ادامه دارد. از جمله موارد اشارهشده در این گزارش میتوان به استفاده از خشونت مرگبار علیه معترضان، بازداشتهای گسترده، محدودیت شدید آزادی بیان و قطع اینترنت در زمان بحرانها اشاره کرد.
به گفته این هیئت، ادامه درگیریهای نظامی ممکن است فشار بر جامعه مدنی، فعالان حقوق بشر و رسانههای مستقل در ایران را افزایش دهد.
یادداشت درباره روششناسی خبرگزاری هرانا
این گزارش از طریق شبکه مستندسازی خبرگزاری هرانا جمع آوری شده است. دادهها از ترکیبی از گزارشهای میدانی، منابع محلی، منابع پزشکی و اورژانس، شبکههای جامعه مدنی و منابع عمومی شامل تصاویر، ویدئوها و بیانیههای رسمی مرتبط گردآوری میشوند. هر رویداد پیش از انتشار یک گزارش فرآیند بازبینی داخلی میگیرد.
با توجه به ماهیت در حال تحول، اطلاعات به طور مستمر جمع آوری میشوند و وضعیت مستندسازی در زمان را منعکس میکنند.
ارقام ارائه شده در این گزارش ممکن است بازتابدهنده دامنه کامل خسارات نباشند. ادامه درگیری، آسیب به زیرساختها، اختلال در ارتباطات، دسترسی محدود به مناطق آسیبدیده و خطرات امنیتی برای منابع میتواند مستندسازی جامع رویدادها را محدود کند.
تأخیر در پزشکی، گزارشی در گزارش هویتها و دسترسی به برخی از استانها ممکن است به صورت کممدت آمار ممکن شود. با بهبود دسترسی یا ظهور شواهد بیشتر، آمار تلفات و طبقه بندی رویدادها ممکن است بر همین اساس بازنگری شوند.
خبرگزاری هرانا ادامه متعهد به شفافیت، دقت روشها و بهروزرسانی مستمر یافتههای خود با در نظر گرفتن اطلاعات جدید است.
لازم به ذکر است که خبرگزاری هرانا، بر اساس روش کاری خود، صرفاً بر روی گزارش ها در داخل مرزهای کشور متمرکز است و گزارش های آن شامل اطلاعاتی درباره تلفات یا رویدادهای خارج از مرزهای ایران نمی شود.
سازمانات بشردوستانه
مجموعه حقوق بشر در ایران ۱۳ماه با انتشار بیانیهای ، ضمن محکوم کردن در خارج از ایالات متحده آمریکا–اسراییل و ایران با هشدار نسبت به افزایش اطلاعات و بررسی، حمله به مراکز درمانی و زیرساختهای حیاتی را به حقوق جدی بین الملل بشردوستانه دانست و خواستار توقف فوری، محافظت از غیرنظامیان و بازگرداندن دسترسی کامل به اینترنت در ایران.
