چه کسی به سوی مدرسه میناب موشک شلیک کرد؟ آیا کسانی که حمله را انجام دادند میدانستند آن ساختمان، یک مدرسه است، آیا قوانین جنگ نقض شده؟ پاسخ به این پرسشها ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد. گفتوگو با دو کارشناس.صبح روز شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ در شهر بندری میناب همه چیز مانند روزهای دیگر بود. دانشآموزان دبستان دخترانه شجره طیبه در کلاسها نشسته بودند، برخی در حیاط مدرسه بازی میکردند و صدای زنگ مدرسه در محله پیچیده بود.
چند دقیقه بعد، انفجار همه چیز را تغییر داد: موشکی به ساختمان مدرسه برخورد کرد. بخشی از سقف فروریخت و دود سیاه از میان دیوارهای رنگی مدرسه بالا رفت. حیاطی که تا لحظاتی قبل زمین بازی کودکان بود، به صحنهای از آوار و فریاد تبدیل شد.
به گفته مقامهای ایران ، در این حمله ۱۶۸ نفر کشته و ۹۶ نفر زخمی شدند. در میان قربانیان بیش از صد دانشآموز و چندین معلم حضور داشتند.
این حمله در نخستین روز حملات نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل به اهدافی در ایران رخ داد. با این حال، هیچیک از این دو کشور تا کنون مسئولیت حمله به این مدرسه را نپذیرفتهاند.
تحقیق رسانهای و شواهد جدید
چند رسانه بینالمللی تلاش کردهاند تا با بررسی تصاویر، ویدیوها و دادههای ماهوارهای مشخص کنند چه اتفاقی در میناب رخ داده است.
روزنامه گاردین در تحقیقی مفصل نوشته است که مجموعهای از شواهد فنی و میدانی نشان میدهد، حمله احتمالا توسط ایالات متحده انجام شده است.
در این گزارش آمده که ویدیوهای منتشرشده از محل انفجار، تصاویر ماهوارهای و قطعاتی که گفته میشود از محل حادثه به دست آمدهاند، با استفاده از یک موشک کروز “تاماهاک” همخوانی دارد.
به نوشته گاردین، کارشناسان تسلیحاتی معتقدند که این نوع موشک عمدتا در اختیار نیروی دریایی آمریکا است و اسرائیل به طور شناختهشده چنین سلاحی در اختیار ندارد.
گاردین همچنین گزارش داده که قطعاتی از بقایای موشک که در محل حادثه پیدا شدهاند، شامل برچسبهایی از شرکتهای آمریکایی سازنده تجهیزات نظامی بودهاند.
در همین حال، گروه تحقیقاتی “بلینگکت” (Bellingcat) با تحلیل ویدیوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی اعلام کرده که محل اصابت موشک دقیقا در نزدیکی پایگاه دریایی سپاه پاسداران در میناب بوده است.
به گفته این گروه، با تطبیق ساختمانها، جادهها و برجهای آب در ویدیوها با تصاویر ماهوارهای، محل دقیق اصابت موشک مشخص شده است.
بیشتر دیدبان حقوق بشر گفته که : حمله به مدرسه میناب دقیق انجام شده و نه تصادفی
مدرسهای در کنار پایگاه
دبستان شجره طیبه در نزدیکی مجموعهای وابسته به نیروی دریایی سپاه پاسداران قرار داشت. همین موضوع باعث شده برخی تحلیلگران بگویند، ممکن است هدف اصلی حمله، تأسیسات نظامی بوده باشد.
اما تحقیقات سازمان دیدهبان حقوق بشر تصویر متفاوتی ارائه میدهد.
به گفته این سازمان، ساختمان مدرسه سالها پیش با یک دیوار از مجموعه نظامی جدا شده و ورودی مستقلی به خیابان داشته است.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که این ساختمان نشانههای واضح یک مرکز آموزشی فعال را داشته است، از جمله زمین بازی و نقاشیهای رنگی روی دیوارها.
بیل فن اسولد، معاون بخش حقوق کودک در دیدهبان حقوق بشر به دویچه وله میگوید: «تحقیقات ما نشان میدهد این مدرسه سالها پیش از بخش نظامی جدا شده بود، اما درست مانند دیگر ساختمانهای آن مجموعه هدف قرار گرفت. ما نتوانستیم مشخص کنیم آیا ساختمانهای دیگر برای اهداف نظامی استفاده میشدهاند یا نه، اما هیچ مدرکی پیدا نکردیم که نشان دهد خود مدرسه استفاده نظامی داشته است.»
قوانین جنگ چه میگویند؟
در حقوق بینالملل بشردوستانه، مدارس، بیمارستانها و دیگر زیرساختهای غیرنظامی به طور ویژه محافظت میشوند.
در همین زمینه حسین رئیسی، وکیل حقوق بشر و مدیر آزمایشگاه عدالت برای نوجوانان در دانشگاه کارلتون کانادا، به دویچه وله میگوید: «مدرسه، بیمارستان، اماکن مذهبی، اماکن تاریخی و فرهنگی و همچنین آمبولانسها و مراکز درمانی جزو اهداف ممنوع در جنگ محسوب میشوند.»
بیل فن اسولد نیز در ادامه توضیح میدهد که حقوق بینالملل بشردوستانه حمله به اهداف غیرنظامی را ممنوع میکند.
او میگوید: «حقوق بشردوستانه بینالمللی یا همان قوانین جنگ، حمله به اهداف غیرنظامی را ممنوع میکند. مدارس نیز جزو اهداف غیرنظامی هستند.»
همچنین رئیسی در ادامه توضیح میدهد: «حتی اگر چنین مکانهایی مورد سوءاستفاده یکی از طرفهای جنگ قرار بگیرند و نیروهایی در آنجا مستقر شوند، تا زمانی که احتمال حضور غیرنظامیان وجود دارد، حمله به آنها مشروع نیست.»
تناسب در حمله نظامی
یکی از اصول مهم حقوق جنگ، اصل “تناسب” است؛ اصلی که معاون بخش حقوق کودک در دیدهبان حقوق بشر میگوید، حتی اگر هدفی نظامی باشد، حمله زمانی مجاز است که آسیب به غیرنظامیان بسیار بیشتر از منفعت نظامی احتمالی نباشد.
بیل فن اسولد همچنین شرح میدهد: «اگر یک مدرسه برای اهداف نظامی استفاده شود، دیگر یک هدف غیرنظامی محسوب نمیشود. اما قوانین جنگ در صورتی که آسیب به غیرنظامیان آنقدر شدید باشد که از منفعت نظامی مورد انتظار بیشتر شود همچنان حمله به یک هدف نظامی را ممنوع میکند.»
در همین حال حسین رئیسی تاکید میکند که دقت در چنین حملاتی اهمیت حیاتی دارد.
او میگوید: «دقتی که در حملات نظامی باید وجود داشته باشد بسیار بالا است تا از آسیب رسیدن به کودکان جلوگیری شود، همانطور که در میناب شاهد آن بودیم.»
هشدار پیش از حمله
یکی دیگر از اصول حقوق جنگ، ضرورت هشدار دادن پیش از حمله به ساختمانهای غیرنظامی است.
فن اسولد در این باره میگوید: «قانون میگوید هر زمان ممکن باشد، طرف حملهکننده باید پیش از حمله هشدار دهد تا استفاده نظامی از یک ساختمان غیرنظامی مانند مدرسه متوقف شود.»
رئیسی نیز معتقد است، در چنین شرایطی انتظار میرود کشورهایی مانند آمریکا و اسرائیل حساسیت بیشتری نشان دهند.
او میگوید: «وقتی ادعا میشود هدف عملیات نظامی کمک به مردم ایران است، انتظار میرود زیرساختهای غیرنظامی مانند مدارس هدف قرار نگیرند.»
اختلاف روایتها در واشنگتن
در آمریکا نیز روایتهای متفاوتی درباره این حمله مطرح شده است. دونالد ترامپ، رئيسجمهور این کشور بدون ارائه مدرک گفته است که به نظر او، ایران خود مسئول این حمله بوده است. او افزوده است، ایران در استفاده از مهمات خود “بسیار بیدقت” است.
اما وزارت دفاع آمریکا اعلام کرده که این حادثه همچنان در دست بررسی است.
در همین حال، گروهی از سناتورهای دموکرات خواستار تحقیق مستقل شدهاند و گفتهاند، تحلیلهای موجود نشان میدهد ممکن است این حمله توسط نیروهای آمریکایی انجام شده باشد.
اگر چنین باشد، به گفته آنها، این حادثه میتواند یکی از جدیترین موارد تلفات غیرنظامیان در عملیات نظامی آمریکا در سالهای اخیر باشد.
پرسشی که هنوز باقی است
برای بسیاری از خانوادههای قربانیان، بحثهای حقوقی یا سیاسی تنها بخشی از داستان است. آنها صبح فرزندانشان را به مدرسه فرستادند و چند ساعت بعد با خبر درگذشتشان روبهرو شدند.
در همین زمینه فردی که خود را پدر یکی از معلمان این مدرسه معرفی کرده است، در گفتوگو با دویچه وله پرسشی را مطرح میکند که برای بسیاری از خانوادهها همچنان بیپاسخ مانده است.
او میگوید: «من پدر دختری هستم که معلم این مدرسه بود. اگر فرض کنیم که این حمله موشکی از سوی آمریکا انجام شده باشد، یک سؤال مهم باقی میماند: چرا با وجود اطلاع از آغاز جنگ، مدرسه تعطیل نشد؟ حدود چهار ساعت از شروع حملات گذشته بود، اما با کمال خونسردی مدرسه را تعطیل نکردند. اینجا کدام نهادها و کدام مسئولان باید پاسخگو باشند؟ همه آنها باید پای میز محاکمه بیایند.»
اکنون پرسش اصلی همچنان بیپاسخ مانده که چه کسی این موشک را شلیک کرد؟ و اگر کسانی که حمله را انجام دادند میدانستند آن ساختمان یک مدرسه است، آیا قوانین جنگ نقض شده است؟
پاسخ به این پرسشها ممکن است ماهها یا حتی سالها طول بکشد.
اما برای خانوادههایی که کودکانشان را در میناب از دست دادهاند، جنگ همان روز تمام شد؛ روزی که مدرسهای پر از صدای کودک، ناگهان به سکوتی سنگین فرو رفت ،
مدافع کانون دفاع از حقوق بشر در ایران
