مهاجران افغان در ایران؛
آیا هزینههای درمان به ابزاری برای خروج اجباری تبدیل شده است؟
همزمان، پژوهشی از دانشگاه تهران مدعی است که مجموعهای از سیاستهای اقتصادی و اداری، بخشی از مهاجران افغان را به سمتی سوق میدهد که یا ایران را ترک کنند یا بدون مدارک قانونی در این کشور بمانند
این پژوهش که بر پایه مطالعه میدانی ۳۸۴ مهاجر افغان در شش استان ایران انجام شده، همزمان با تشدید بحران اقتصادی پس از جنگ، بار دیگر موضوع وضعیت مهاجران افغان را در کانون توجه قرار داده است.
غضنفر شریفزاده، پژوهشگر این مطالعه و فارغالتحصیل کارشناسی ارشد جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران میگوید، انگیزه انجام این پژوهش تنها یک موضوع دانشگاهی نبوده، بلکه از تجربه زندگی خودش شکل گرفته است.
او در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید: «من خود یک پناهنده هزاره افغانستانی متولد ایران هستم و از بدو تولد تا امروز، تقریبا تمام موضوعاتی را که در این پژوهش بررسی کردم، شخصا تجربه کردهام.»
بیشتر بخوانید:مهاجران افغانستانی در ایران؛ قربانیان جنگ، تبعیض و سیاست
به گفته او، همین تجربه باعث شد از سالها قبل در حوزه خبرنگاری شهروندی، فعالیتهای اجتماعی و ورزشی و پیگیری مسائل مهاجران افغان فعال شود؛ مسیری که در نهایت به انجام این پژوهش دانشگاهی انجامید.
شریفزاده میگوید، در ابتدا قصد داشته قوانین و دستورالعملهای مرتبط با سلامت مهاجران را مستقیما از نهادهای دولتی دریافت کند، اما به گفته او، این تلاشها حدود یک سال بینتیجه ماند و در نهایت پژوهش بر پایه بررسی اسناد و پرسشنامههای میدانی انجام شد.
یافتههای پژوهش چه میگوید؟
بر اساس این پژوهش، نوع مدرک اقامت نقش تعیینکنندهای در دسترسی مهاجران به خدمات درمانی دارد
در گزارش پژوهش آمده است که تنها ۲۸ درصد پاسخدهندگان دارای کارت آمایش بودهاند، مدرکی که امکان خرید بیمه سلامت را فراهم میکند، در حالی که ۳۹ درصد هیچ مدرک اقامتی نداشتهاند
همچنین بخش بزرگی از پاسخدهندگان، هزینههای درمان را مهمترین مانع مراجعه به مراکز درمانی عنوان کردهاند
شریفزاده با بیان اینکه مشکل تنها افزایش هزینهها نیست میگوید: «عدم دسترسی مناسب پناهندگان افغانستانی به خدمات درمانی فقط ناکارآمدی نظام سلامت ایران را نشان نمیدهد، بلکه در سطح کلان نمایانگر سیاستی است که به تبعیض، محرومیت و بهرهکشی حداکثری از پناهندگان افغانستانی منجر شده است.»
بیمهای که بسیاری توان پرداخت آن را ندارند؛ “اخراج بدون دیپورت”
یکی از مهمترین محورهای این پژوهش، افزایش هزینه بیمه درمانی مهاجران افغان است
به گفته شریفزاده، هزینه بیمه سلامت برای هر نفر از ۵۲ میلیون ریال به ۸۸ میلیون ریال افزایش یافته و همه اعضای خانواده نیز باید به صورت همزمان بیمه شوند
او میگوید: «یک خانواده پنج نفره باید حدود ۴۴۰ میلیون ریال فقط برای خرید بیمه پرداخت کند. در شرایطی که بسیاری از کارگران افغان شغل خود را از دست دادهاند، پرداخت چنین رقمی تقریبا غیرممکن است.»
در گزارش رسمی این پژوهش نیز آمده است که بیمه اجباری اکنون به یکی از شروط تمدید اقامت تبدیل شده و ناتوانی در پرداخت آن، خطر از دست رفتن اقامت قانونی را افزایش داده است
شریفزاده برای توصیف این روند از اصطلاح “اخراج بدون دیپورت” استفاده میکند
او میگوید: «حاکمیت ایران با هزینهتراشی در حوزه درمان، آشکارا نقاب یک میزبان سخاوتمند را کنار زده و مهاجران را به سمت خروج اجباری سوق میدهد، بدون آنکه مسئولیت مستقیم دیپورت را بر عهده بگیرد.»
در یادداشتی که این پژوهشگر برای نهادهای بینالمللی از جمله کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل تهیه کرده، این روند نوعی «فشار اقتصادی برای خروج» توصیف شده است
“همه با این تعبیر موافق نیستند”
شبنم بایانی، روزنامهنگار و عضو تحریریه العربیه فارسی میگوید، بخش زیادی از یافتههای این پژوهش با گزارشهای منتشرشده در سالهای اخیر همخوانی دارد
«گزارشهای متعددی درباره مشکلات مدارک اقامتی، هزینه درمان، بیمه و دشواری دسترسی مهاجران افغان به خدمات سلامت منتشر شده و یافتههای این پژوهش نیز همین روند را تایید میکند.»
اما بیانی در عین حال یکی از مفاهیم اصلی پژوهش را محل بحث میداند
او میگوید: «اصطلاح “اخراج بدون دیپورت” از نظر حقوقی اصطلاح دقیقی نیست و بهتر است همراه با توضیح یا با واژهای متفاوت استفاده شود.»
به گفته او، این پژوهش همچنین میتوانست بیشتر به موضوع نژادپرستی و تبعیض اجتماعی علیه مهاجران افغان و نیز وضعیت نیروهای امنیتی دولت پیشین افغانستان که پس از بازگشت با طالبان روبهرو شدند، بپردازد
پاسخ احتمالی جمهوری اسلامی چیست؟
مقامات حکومت ایران در سالهای گذشته بارها اعلام کردهاند که این کشور، با وجود تحریمها، میلیونها مهاجر افغان را پذیرفته و خدمات آموزشی، درمانی و رفاهی گستردهای در اختیار آنان قرار داده است.
بایانی نیز معتقد است، اگر دولت ایران به این پژوهش پاسخ دهد، احتمالا بر همین موضوع تاکید خواهد کرد
او میگوید: «احتمالا همان پاسخی را خواهیم شنید که همیشه مطرح شده است؛ اینکه ایران سالها میزبان میلیونها مهاجر افغان بوده و خدمات مختلفی به آنان ارائه کرده و برخوردها فقط با مهاجران غیرقانونی انجام میشود.»
با این حال، او اضافه میکند: «در یک سال گذشته گزارشهای متعددی از اخراج مهاجران دارای مدارک قانونی نیز منتشر شده است.»
شریفزاده معتقد است که ادامه این روند، تنها به معنای دشوارتر شدن زندگی مهاجران افغان در ایران نیست
او میگوید: «اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، بسیاری از مهاجران چارهای جز زندگی مخفیانه یا مهاجرت دوباره به ترکیه و اروپا نخواهند داشت.»
بایانی نیز چشمانداز مشابهی ترسیم میکند و میگوید: «ادامه این روند برای مهاجران افغان به معنای بیسرنوشتی، درماننشدن، فشار روانی و بازگشت اجباری بیشتر است.»
پژوهش دانشگاه تهران تصویری انتقادی از وضعیت مهاجران افغان در ایران ارائه میدهد و برخی کارشناسان نیز یافتههای آن را با گزارشهای میدانی همسو میدانند. با این حال، بخشی از ادعاهای مطرحشده، از جمله درباره ماهیت سیاستهای دولت ایران، نیازمند پاسخ رسمی مقامات جمهوری اسلامی و بررسیهای مستقل بیشتر است.
